16 lut Co grozi za przywłaszczenie mienia?
Czym jest przywłaszczenie?
Przywłaszczenie jest przestępstwem powszechnym, które w rozumieniu języka potocznego polega na bezprawnym zabraniu (lecz nie zaborze!) sobie czegoś cudzego na własność. Chodzi zatem o rozporządzanie cudzą własnością jak swoją, a więc w istocie rzeczą ruchomą lub prawem majątkowym, które znajdują się w posiadaniu sprawcy przy jednoczesnym wykluczeniu osoby uprawnionej (właściciela/ posiadacza)1.
Przy omawianiu instytucji przywłaszczenia nie sposób nie zauważyć, iż sprawca tego przestępstwa musi działać w zamiarze bezpośrednim, aby wypełnić znamiona czynu typu zabronionego. Nie wystarczy tu samo rozporządzenie cudzym mieniem, konieczne jest, aby sprawca chciał je zatrzymać bez prawnego tytułu2. Stąd należy przyjąć, że przywłaszczenie jest przestępstwem kierunkowym, czyli nastawionym na osiągnięcie konkretnego celu i wywołanie pewnego pożądanego skutku.
Zewnętrzne oznaki przywłaszczenia mogą przybierać rozmaite formy. Może to być używanie rzeczy (prawa majątkowego), jej przetworzenie, przekazanie innemu podmiotowi, sprzedaż czy inna postać przeniesienia własności, oddanie na przechowanie itd. Aby mówić o przywłaszczeniu wszystkie te zachowania muszą dowodzić woli traktowania przez sprawcę rzeczy czy prawa majątkowego jak swojego. W każdym przypadku zachowanie sprawcy powinno posiadać kwalifikację działania bezprawnego”3.
Co grozi za przywłaszczenie mienia?
Co do zasady, za przywłaszczenie cudzego mienia lub prawa majątkowego grozi kara pozbawienia wolności do lat 3. Istnieją jednak pewne wyjątki – za przywłaszczenie rzeczy sprzeniewierzonej (powierzonej uprzednio sprawcy przez posiadacza) grozi kara od 3 miesięcy do lat 5, zaś w wypadku przestępstwa mniejszej wagi lub przywłaszczenia rzeczy znalezionej, sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku4.
Przywłaszczenie w Kodeksie karnym
Wedle przepisów Kodeksu Karnego, wyróżniamy 3 „typy” przestępstwa przywłaszczenia. Przestępstwo przywłaszczenia zostało określone jako typ podstawowy (w art. 284 § 1 k.k.), typ kwalifikowany ze względu na okoliczność przywłaszczenia rzeczy powierzonej sprawcy (w § 2) oraz jako typ uprzywilejowany ze względu czy to na wypadek mniejszej wagi, czy to rzecz znalezioną jako przedmiot czynu (w § 3).
Kwalifikowanym typem przywłaszczenia jest sprzeniewierzenie, określone w art. 284 § 2 k.k. Polega ono na przywłaszczeniu rzeczy (ale nie prawa majątkowego) powierzonej sprawcy.
Uprzywilejowanymi typami przywłaszczenia są: wypadek mniejszej wagi i przywłaszczenie rzeczy znalezionej. Rzeczami znalezionymi są natomiast takie, które zastały zgubione przez właściciela lub posiadacza. Nie jest możliwe przywłaszczenie rzeczy, która nie ma właściciela. W wypadku jej zawłaszczenia nie ma ataku na przedmiot ochrony (cudze mienie)5.
Różnica między kradzieżą a przywłaszczeniem
Różnica pomiędzy przywłaszczeniem a kradzieżą polega na tym, że przy kradzieży dochodzi do zabrania cudzej rzeczy, a więc sprawca nie znajduje się uprzednio w legalnym posiadaniu rzeczy, jak ma to miejsce przy przywłaszczeniu.
Od kradzieży przywłaszczenie różni się więc brakiem elementu zaboru. Rzecz przywłaszczana znajduje się we władaniu sprawcy, a przywłaszczane prawo może on wykonywać. Przez fakt przywłaszczenia nie następuje żadna fizyczna zmiana w sytuacji rzeczy ani żadna zmiana w zakresie faktycznej możliwości wykonywania prawa, zmiana dotyczy stanu prawnego.
Przywłaszczenia nie należy mylić z oszustwem (art. 286 k.k.). W jego wypadku sprawca uzyskuje cudze prawo majątkowe w drodze wprowadzenia w błąd, wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania działania. W wypadku przywłaszczenia samo wejście we władanie rzeczą lub w wykonywanie prawa następuje legalnie6.
Przywłaszczenie samochodu
Kradzież pojazdu nigdy nie jest sytuacją przyjemną, może stać się jednak na domiar złego sytuacją nader kłopotliwą – zwłaszcza jeśli ubezpieczyciel odmówi Nam wypłaty odszkodowania, pomimo wykupionej polisy na takie okoliczności. Dlaczego tak jest? Wszystko rozbija się o kwestię czy utraciliśmy auto w wyniku kradzieży czy przywłaszczenia. Skutek tych dwóch zdarzeń jest taki sam – ktoś zabrał czyjś samochód. Konsekwencje wynikające z dochodzenia roszczeń od ubezpieczycieli są jednak diametralnie różne. Kradzież auta polega na tym, że ktoś bez zgody właściciela zabiera jego samochód. Natomiast w przypadku przywłaszczenia ktoś nie zabiera właścicielowi samochodu, lecz go po prostu nie oddaje. Przywłaszczeniem może być zatem np. niezwrócenie pojazdu znajomemu lub wypożyczalni po określonym terminie.
Przywłaszczenie na rzecz osoby trzeciej
Warto wspomnieć o sytuacji, w której osoba sprawcy zabiera cudzą rzecz w celu przekazania jej następnie osobie trzeciej. Czy dochodzi wówczas do przywłaszczenia? Odpowiedź brzmi: tak. Jeżeli sprawca zatrzymuje rzecz lub prawo nie dla siebie, ale dla innej osoby, przywłaszczenie ma miejsce, ponieważ zatrzymując cudze mienie z przeznaczeniem dla innej osoby, postępuje z nim jak z własnym.
Przypisy
- W. Świda (w:) I. Andrejew, W. Świda, W. Wolter, Kodeks karny…, s. 614;
- Wyrok SN z 6.01.1978 r., V KR 197/77, OSNPG 1978/6, poz. 64; Górniok [w:] Górniok i in., t. 2, s. 400; Korpysz, Glosa, s. 202;
- G. Łabuda [w:] Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, red. J. Giezek, Warszawa 2014, art. 284. https://sip.lex.pl/#/commentary/587371012/168452/giezek-jacek-red-kodeks-karny-czesc-szczegolna-komentarz;
- Art. 284 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 383 z późn. zm.);
- M. Kulik [w:] Kodeks karny. Komentarz aktualizowany, red. M. Mozgawa, LEX/el. 2025, art. 284. https://sip.lex.pl/#/commentary/587737169/805012/mozgawa-marek-red-kodeks-karny-komentarz-aktualizowany.
- Wyrok SA w Krakowie z 26.04.1999 r., II AKa 131/99, KZS 1999/8–9, poz. 47; Marek, Komentarz, s. 606; Michalski [w:] Wąsek, Zawłocki II, s. 1089.