Co to jest cyberprzestępczość?

23 mar Co to jest cyberprzestępczość?

Internet obecnie jest wykorzystywany w wielu aspektach ludzkiego życia jak zakupy, e-urzędy, operacje bankowe, czy poczta elektroniczna. Stał się praktycznie niezbędnym elementem ludzkiego życia, dzięki któremu możliwe jest przekazywanie informacji oraz komunikowanie się z całym światem na odległość. Nie powinno zatem dziwić, że przestępcy zdecydowali się na wykorzystanie związanych z nim możliwości. Przestępczość popełniana przy pomocy nowoczesnych technologii teleinformatycznych, określana jest mianem cyberprzestępczości (przestępstwa komputerowego). Przełom XX. i XXI w. to czas rewolucji technologicznej, doprowadziła ona do powstania całkowicie nowych zjawisk, które należy niekiedy zaliczać do grona skutków bezprawnej (karygodnej) działalności człowieka w wirtualnej i zdematerializowanej rzeczywistości. Warto pamiętać, że w przestrzeni Internetowej nie zawsze jesteśmy w pełni bezpieczni. Cyberprzestępczość przejawia się często jako naruszenie zasad współżycia społecznego poprzez wykorzystanie słabszego położenia drugiej osoby, gdzie zazwyczaj to grupy przestępcze lub osoby indywidualne dokonują zamachu na dobro prawnie chronione. Cyberprzestępstwo jest ze względu na swoją społeczną szkodliwość oraz grożące niebezpieczeństwo ścigane jako wykroczenie lub przestępstwo (zazwyczaj występek).

Gwałtowny postęp techniczny w obszarze przetwarzania oraz przechowywania informacji przejawia się wyodrębnieniem całkowicie nieznanych dotąd przypadków, z którymi winien radzić sobie ustawodawca. Tak więc system prawny działa w taki sposób, iż ustawa, rozporządzenie lub akt prawa miejscowego, regulują pewien dział prawa, aby jak najlepiej dostosowywać je do współczesnych wyzwań oraz realiów otaczającej rzeczywistości. Globalizacja i związane z nią procesy pozwoliła nie tylko na przeniknięcie już na stałe środków telekomunikacyjnych do życia codziennego obywateli (niemalże dostępnych obecnie w każdym zakątku globu ziemskiego), lecz postawiła przed legislatorami również zasadnicze pytanie – w jaki sposób uchronić jednostkę przed nadużyciami w przestrzeni wirtualnej?

Czym jest cyberprzestępczość?

Cyberprzestępczość to nowa i jedna z najszybciej rozwijających się przestępczości o transgranicznym charakterze. Pojęcie to obejmuje swoim zakresem szeroką gamę czynów zabronionych, poczynając od „typowych” przestępstw, jakie są popełniane z wykorzystaniem sieci informatycznych (na przykład włamania na konta bankowe lub kradzież tożsamości), przez przestępstwa przeciwko ochronie informacji (na przykład sabotaż komputerowy), aż po przestępstwa wieloaspektowe, jakimi są przede wszystkim złożone przestępstwa gospodarcze¹.

Przez ostatnie lata cyberprzestępczość przeszła znaczną ewolucję. Zamiast pojedynczych aktorów obserwujemy profesjonalne, zhierarchizowane i zorganizowane, często międzynarodowe grupy. Nierzadko specjalizują się one obszarowo i skupiają głównie na konkretnych działaniach, np. dostarczaniu narzędzi phishingowych, praniu pieniędzy, prowadzeniu włamań na zamówienie, czy realizowaniu ataków internetowych za odpowiednią opłatą. Ostatnio zaobserwować można rozwój narzędzi AI, których użycie przez grupy cyberprzestępcze wpływa również na coraz większą skuteczność ataków zorganizowanych grup przestępczych działających w przestrzeni wirtualnej².

Cyberprzestępczość w Kodeksie karnym

Co grozi cyberprzestępcom? Kary mogą być różne w zależności od konkretnego czynu, okoliczności jego popełnienia oraz oceny sądu rozpatrującego daną sprawę. Karane są m.in.: oszustwa internetowe, zamieszczanie materiałów pornograficznych z udziałem małoletnich, rozpowszechnianie złośliwego oprogramowania, nielegalny dostęp do systemów komputerowych, czy wyłudzenie danych osobowych.

Za koronne ustawowe ujęcie przestępstwa komputerowego uważa się w doktrynie i orzecznictwie przepis art. 267 § 1 k.k. (dotyczący nielegalnego pozyskania informacji), który stanowi, iż:

„Kto bez uprawnienia uzyskuje dostęp do informacji dla niego nieprzeznaczonej, otwierając zamknięte pismo, podłączając się do sieci telekomunikacyjnej lub przełamując albo omijając elektroniczne, magnetyczne, informatyczne lub inne szczególne jej zabezpieczenie, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.”

W powyżej przytoczonym przepisie warto zwrócić szczególną uwagę na czasowniki „uzyskuje” i „przełamuje”, które świadczą o bezpośrednim zamiarze sprawcy. Mówiąc o cyberprzestępczości nie sposób nie wspomnieć o oszustwie komputerowym, które reguluje art. 287 k.k. (zagrożone karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat), wymienić należałoby również stosunkowo nowy przepis – art. 112a k.k., który stanowi, iż ściganie obywatela polskiego lub cudzoziemca, w razie popełnienia przestępstwa przy użyciu systemu informatycznego, systemu teleinformatycznego lub sieci teleinformatycznej, następuje na podstawie polskiej ustawy karnej, niezależnie od miejsca popełnienia czynu zabronionego.

Przykładowe przestępstwa w cyberprzestrzeni

Zgodnie z definicją opracowaną przez Departament Obrony Stanów Zjednoczonych cyberprzestrzeń to „globalna domena środowiska informacyjnego składająca się ze współzależnych sieci tworzonych przez infrastrukturę technologii informacyjnej (IT) oraz zawartych w nich danych, włączając Internet, sieci telekomunikacyjne, systemy komputerowe, a także osadzone w nich procesory oraz kontrolery”³.

Istnieje wiele rodzajów cyberprzestępstw, dla przykładu można wymienić:

– „Phishing” – polega na wysyłaniu do przypadkowych osób wiadomości e-mail, których odbiorcy pod wymyślonym pretekstem są namawiani do tego, by zalogować się pod fałszywym adresem. Przeważnie takim adresem jest strona łudząco podobna do oficjalnej strony logowania Naszego banku, urzędu albo popularnego portalu;

– „Cyberterroryzm” – to świadome wykorzystanie systemu informacyjnego, sieci komputerowej lub jej części składowych w celu wsparcia lub ułatwienia terrorystycznej akcji⁴;

– „Malware” – o złośliwe oprogramowanie, które prowadzi do utrudnień i przeszkód w pracy na komputerze. Jego cel może również posiadać przestępczy charakter, gdy celem hakera jest pozyskanie poufnych danych albo też zaszkodzenie użytkownikowi danego komputera w jakikolwiek sposób;

– „Hacking” – zachowanie, które polega na pozyskaniu dostępu do systemu informatycznego albo sieci komputerowych;

– ;Cyberstalking” – wykorzystanie technik informacyjnych i komunikacyjnych do świadomego, wielokrotnego i wrogiego zachowania się osoby lub grupy osób, mającego na celu krzywdzenie innych⁵;

– Kradzież tożsamości – następuje poprzez kradzież danych osobowych, takich jak numery ubezpieczenia społecznego, numery kart kredytowych lub numery kont bankowych. Celem tych działań jest dokonywanie transakcji finansowych lub popełnianie przestępstw w imieniu ofiary.

Jeżeli padłeś ofiarą cyberoszustwa oraz straciłeś pieniądze – w takim wypadku PILNIE skontaktuj się ze swoim bankiem oraz dokonaj zastrzeżenia numeru PESEL (zdalnie poprzez aplikację mObywatel, portal gov.pl lub osobiście w Urzędzie Gminy, bądź banku). Cyberprzestępstwa należy zgłaszać na Policję lub do prokuratury. Pamiętaj, że zawiadomienie o przestępstwie możesz zgłosić w każdej jednostce Policji, a w dopełnieniu wszelkich formalności pomocny może okazać się adwokat.

Przypisy

1. M. Konieczny, Cyberprzestępczość – krótka historia, współczesne oblicza i trudna do przewidzenia przyszłość, Roczniki Administracji i Prawa 2023, nr 1, s. 29–50;
2. K. Zieliński, Cyberprzestępczość z wykorzystaniem AI [w:] A. Gryszczyńska, G. Szpor, W. R. Wiewiórowski (red.), Internet. Solidarność cyfrowa. Digital Solidarity, 2024;
3. J. Wasilewski, Zarys definicyjny cyberprzestrzeni, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 2013, nr 9, s. 227;
4. K. Kośla, Cyberterroryzm – definicja zjawiska i zagrożenie dla Polski, [w:] M. Jędrzejewski, Analiza systemowa zjawiska infoterroryzmu, Warszawa 2002, s. 480.
5. K. Tomaszek, Stalker – psychologiczna charakterystyka sprawców przestępstw „uporczywego nękania”, „Studia z Psychologii w KUL” 2012, t. 18, s. 137.