Czym jest przedawnienie roszczeń?

01 kwi Czym jest przedawnienie roszczeń?

Wedle ogólnie przyjętej definicji, przedawnienie to jedna z kilku instytucji prawa cywilnego, której działanie polega na zmianie treści stosunków prawnych ze względu na upływ czasu. Od pozostałych (wymienić należy np. terminy zawite/prekluzja, zasiedzenia, przemilczenia, etc.) różni się owe przedawnienie przedmiotem i skutkami prawnymi upływu czasu. Przedawnienie jest więc, archaicznie można by rzec, instytucją tzw. „dawności”. Istotą, związaną z funkcją stabilizującą stosunki prawne przedawnienia, jest ograniczenie w czasie dochodzenia roszczenia, co ma swoje znaczenie chociażby w wymiarze ekonomicznym, w kontekście pewności oraz bezpieczeństwa obrotu prawnego.

Co ważne, roszczeniu podlegają wyłącznie cywilnoprawne roszczenia majątkowe (jak trafnie stanowi art. 117 § 1 Kodeksu cywilnego). Czym właściwie jest owo „roszczenie”? W najprostszym ujęciu, jest to uprawnienie polegające na możliwości domagania się od indywidualnie określonej osoby (lub grupy indywidualnie określonych osób) jakiegoś zachowania się. Pojęcie roszczenia nie jest jednolicie definiowane, przyjmuje się, że roszczenie to również prawo podmiotowe, które polega na możności domagania się od oznaczonej osoby określonego zachowania na rzecz osoby uprawnionej. Jego korelatem jest wówczas obowiązek zachowania się przez tę osobę w określony sposób bądź powstrzymania się od niego¹. Roszczenia występują głównie w stosunkach zobowiązaniowych, ale mogą powstać jako następstwo naruszenia przez jednostkę prawa bezwzględnego (np. prawa własności).

Czym skutkuje przedawnienie roszczeń?

Przedawnienie roszczeń cywilnoprawnych skutkuje możliwością odmowy zaspokojenia roszczenia przez zobowiązanego. Jego skutek (przedawnienia) następuje po upływie określonego terminu i polega na tym, że wprawdzie roszczenie istnieje nadal, ale osoba, przeciwko której przysługuje roszczenie, może bez ujemnych konsekwencji prawnych odmówić podjęcia zachowania, do którego jest zobowiązana². 

W opisanej powyżej sytuacji, wskutek upływu terminu przedawnienia powstaje specyficzny układ określany w literaturze mianem „zobowiązania niezupełnego (lub naturalnego)”. Sam upływ terminu przedawnienia nie wyklucza dobrowolnego spełnienia świadczenia (roszczeń) przez zobowiązanego, ani wszczęcia procesu przez uprawnionego, lecz może jedynie stać na przeszkodzie uwzględnienia tego żądania. Zobowiązanie niezupełne polega więc na tym, że:

– zobowiązany ma prawny obowiązek świadczenia na rzecz uprawnionego, więc spełnione przez niego świadczenie będzie świadczeniem należnym, niepodlegającym zwrotowi (art. 411 pkt 3 k.c.: „Nie można żądać zwrotu świadczenia (…) jeżeli świadczenie zostało spełnione w celu zadośćuczynienia przedawnionemu roszczeniu”³);

– uprawniony nie ma kompetencji do żądania od organu państwa (czyli sądu, komornika…) lub innego podmiotu upoważnionego do stosowania prawa (np. sądu polubownego), aby zmusiły zobowiązanego do podjęcia nakazanego zachowania.

Przedawnienie roszczeń w Kodeksie cywilnym

Ustawodawca reguluje zagadnienia związane z przedawnieniem roszczeń w tytule VI. Kodeksu cywilnego, a przede wszystkim warto tu przytoczyć pełne brzmienie art. 117 k.c.⁴, który stanowi, iż:

§ 1. Z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, roszczenia majątkowe ulegają przedawnieniu.

§ 2. Po upływie terminu przedawnienia ten, przeciwko komu przysługuje roszczenie, może uchylić się od jego zaspokojenia, chyba że zrzeka się korzystania z zarzutu przedawnienia. Jednakże zrzeczenie się zarzutu przedawnienia przed upływem terminu jest nieważne.

§ 2¹. Po upływie terminu przedawnienia nie można domagać się zaspokojenia roszczenia przysługującego przeciwko konsumentowi.

§ 3. (uchylony)

Należy dodatkowo nadmienić, że od § 2 wprowadzono wyjątek, który w szczególnych przypadkach pozwala sądowi na nieuwzględnienie upływu terminu przedawnienia roszczenie przysługującego przeciwko konsumentowi (po rozważeniu interesu stron, sąd stosuje w odpowiednich wypadkach art. 117 k.c.).

Terminy przedawnienia

Jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi sześć lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – trzy lata. Koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż dwa lata. Terminy te nie mogą być skracane ani przedłużane przez żadną czynność prawną.

Przedawnienie roszczeń a potrącenie i odnowienie

Potrącenie w prawie cywilnym występuje, gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami (osoby mogące żądać zwrotu przedmiotu roszczenia), każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku (art. 498 k.c.)⁵. Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej.

O potrąceniu przedawnionego roszczenia można mówić co do zasady wtedy, gdy w chwili jego wymagalności stało się możliwe potrącenie, a przedawnienie jeszcze nie nastąpiło. Zobowiązanie z przedawnionym roszczeniem może być też przedmiotem odnowienia. 

Przedawnienie a bezpodstawne wzbogacenie

Przedawnienie roszczenia nie jest tożsame z bezpodstawnym wzbogaceniem się zobowiązanego i nie pozwala uprawnionemu wystąpić przeciwko zobowiązanemu z powództwem opartym na przepisach o bezpodstawnym zbogaceniu. „Nie podlega zatem wydaniu wzbogacenie spowodowane przez upływ terminu przedawnienia i prekluzji, gdy źródłem wzbogacenia z istoty są odrębne, od siebie niezależne stosunki prawne i zdarzenia” – takie stanowisko przyjął w wyr. SN z 18.12.1968 r⁶. Wyjątki przewidują art. 76 PrWeksl⁷ i art. 59 PrCzek⁸.

Przedawnienie roszczeń alimentacyjnych

Przy omawianiu szerzej zagadnienia przedawnienia roszczeń alimentacyjnych słuszne jest, aby przybliżyć krótko definicje „świadczeń okresowych” w ogóle.

Świadczenia okresowe to takie, które polegają na powtarzającym się w regularnych odstępach przez czas trwania stosunku prawnego dawaniu pewnej ilości pieniędzy lub rzeczy oznaczonych rodzajowo, które jednak nie składają się na z góry określona co do wielkości całość⁹. Rozmiar tych świadczeń zależy zatem od czasu trwania stosunku prawnego. Świadczenia okresowe ulegają przedawnieniu  terminie 3 lat. 

Roszczeniami o świadczenia okresowe, podlegającymi 3-letniemu przedawnieniu, są przede wszystkim roszczenia o zapłatę rent, czynszów oraz odsetek. Jednym z świadczeń okresowych są roszczenia alimentacyjne.

Prawo do alimentów nie ulega przedawnieniu, a osoba uprawniona może się ich domagać tak długo, jak długo trwa określona wieź prawna, będąca podstawą alimentacyjną. Przedawnieniu ulegają jednak roszczenia o świadczenia alimentacyjne. Chodzi tu o pojedyncze raty alimentów, które nie zostały opłacone przez osobę zobowiązaną do alimentacji. Z racji tego, że alimenty są świadczeniem o charakterze okresowym, każda rata przedawnia się oddzielnie. Przedawnienie zaczyna swój bieg w dniu, w którym roszczenie stało się wymagalne. Zasadą jest jednak, że roszczenie o świadczenie alimentacyjne staje się wymagalne z dniem, w którym spełnione zostały wszystkie przesłanki alimentacji uprawnionego przez zobowiązanego.

Termin przedawnienia wynosi 3 lata. Bieg przedawnienia liczy się osobno co do każdego świadczenia. Alimenty najczęściej wypłacane są co miesiąc, a więc co miesiąc także będzie dochodziło do przedawnienia określonej kwoty.

Przypisy

1. A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne…, 1996, s. 133;
2. E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, Komentarz, wyd. 12, 2025;
3. Art. 411 § 1 pkt 3 Ustawy Kodeks cywilny, Dz.U. 1964 Nr 16, poz. 93, t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1071;
4. Art. 117 Ustawy Kodeks cywilny, Dz.U. 1964 Nr 16, poz. 93, t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1071;
5. Art. 498 Ustawy Kodeks cywilny, Dz.U. 1964 Nr 16, poz. 93, t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1071;
6. wyr. SN z 18.12.1968 r. I CR 448/68, Legalis;
7. Art. 76 „Wystawca i akceptant, których zobowiązanie wekslowe wygasło wskutek przedawnienia lub zaniedbania czynności zachowawczych, są zobowiązani wobec posiadacza wekslu, o ile z jego szkodą niesłusznie się zbogacili. Roszczenie z tytułu niesłusznego zbogacenia ulega przedawnieniu z upływem lat trzech, licząc od dnia wygaśnięcia zobowiązania wekslowego.”; Ustawa Prawo weslowe, Prawo wekslowe, Dz.U. 1936 Nr 37, poz. 282, t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 282;
8. Art. 59 „Wystawca, którego zobowiązanie czekowe wygasło wskutek przedawnienia lub zaniedbania czynności zachowawczych, jest zobowiązany wobec posiadacza czeku, o ile z jego szkodą niesłusznie się zbogacił. Roszczenie z tytułu niesłusznego zbogacenia ulega przedawnieniu z upływem lat trzech, licząc od dnia wygaśnięcia zobowiązania czekowego.”; Prawo czekowe, Dz.U. 1936 Nr 37, poz. 283, t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 462;
9. Ibidem.