Czym jest Skarga Pauliańska?

02 mar Czym jest Skarga Pauliańska?

Skarga Pauliańska jest instytucją cywilną, mającą swoje korzenie w prawie rzymskim. 

Instytucja Skargi Pauliańskiej służy przede wszystkim ochronie wierzycieli przed niewłaściwym zachowaniem dłużnika.

Skarga Pauliańska – definicja i zarys historyczny

Skarga Pauliańska, to instytucja cywilna, uregulowana w przepisach art. 527-534 Kodeksu Cywilnego (dalej: KC). Instytucja ta gwarantuje ochronę wierzycielowi w przypadku niewypłacalności ze strony dłużnika oraz w przypadku, kiedy nie wykazuje on swojego majątku. Ta instytucja cywilna daje możliwość sądowi do uznania bezskuteczności czynności prawnej, dokonanej przez dłużnika w stosunku do wierzyciela¹. 

Historia Skargi Pauliańskiej wywodzi się z epoki starożytności – z okresu Cesarstwa Rzymskiego. Za twórcę tej konstrukcji uważa się Luciusa Aemuliusa Paulusa – jednego z rzymskich pretorów. Dopiero usankcjonowania i stosowania Skargi Pauliańskiej dokonał Publius Rutitius. Powstanie tej instytucji cywilnej wynika z ogromnych przemian, dokonywanych ówcześnie w prawie rzymskim. Skarga Pauliańska niekiedy nazywana jest również akcją pauliańską albo actio Pauliana². 

Stosowanie Skargi Pauliańskiej – analiza przepisów KC

Skarga Pauliańska współczesna została omówiona w KC – w Tytule X: Ochrona wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika. Pokrótce nastąpi omówienie każdego z przepisów, wchodzących w skład Skargi Pauliańskiej³. 

Art. 527 KC wskazuje, że w sytuacji, gdy dłużnik w stosunku do wierzyciela (jednego lub kilku), w celu dokonania ich pokrzywdzenia, zbył prawo majątkowe na rzecz osoby trzeciej, wówczas wierzyciel ma prawo żądać uznania takiej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego samego. Taki dłużnik musi mieć świadomość celowego pokrzywdzenia wierzyciela, a także – w wyniku tej czynności prawnej – stać się niewypłacalny albo niewypłacalny w wyższym stopniu, zanim tej czynności dokonał. Osoba trzecia również powinna spełnić warunek, że w takim przypadku wiedziała lub mogła się dowiedzieć o pokrzywdzeniu wierzyciela. Taką osobą trzecią może być osoba obca, osoba bliska dłużnikowi, a nawet – przedsiębiorca.

Art. 528 KC z kolei wskazuje na skutek dokonania czynności prawnej, gdzie osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie. Taki wierzyciel wówczas ma prawo żądać uznania czynności za bezskuteczną. Dotyczy się to również okoliczności, że osoba trzecia nie wiedziała albo przy zachowaniu należytej staranności, nie mogła się dowiedzieć o złej woli dłużnika wobec wierzyciela.

Art. 529 KC odnosi się do kazusu, kiedy dłużnik dokonał darowizny. W przypadku kiedy jej dokonał, a był niewypłacalny, wówczas stosuje się domniemanie, że działał w sposób świadomy na niekorzyść wierzycieli. Sytuacja jest adekwatna, gdy dłużnik dokonał darowizny i stał się niewypłacalny.

Art. 530 KC ma charakter rozszerzający – odnośnie do poprzednich przepisów – uwzględnia bowiem również zamiar pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli. Jeśli uzyskaną korzyść majątkową osoba trzecia otrzymała odpłatnie, wówczas uznania czynności za bezskuteczną może żądać wierzyciel wyłącznie, gdy osoba trzecia o złej woli dłużnika wiedziała⁴.

Art. 531 KC wyjaśnia, że aby uznać daną czynność prawną za bezskuteczną, potrzebne jest złożenie dwóch, dowolnych rodzajów pism: powództwa albo zarzutu przeciwko osobie trzeciej, gdzie wskutek czynności, uzyskała korzyść majątkową. Natomiast jeżeli osoba trzecia nawet już rozporządziła swoją, uzyskaną korzyścią, to wierzyciel może wystąpić przeciwko tejże osobie trzeciej. Przy czym – musi być zachowany warunek, że ta osoba trzecia wiedziała, że okoliczności uzasadniają czynności dłużnika za bezskuteczne.

Art. 532 KC wskazuje na pierwszeństwo zaspokojenia roszczeń z przedmiotów majątkowych osoby trzeciej dla wierzyciela, który złożył powództwo lub zarzut przeciwko osobie trzeciej i zostało jego pismo uznane, że czynność dłużnika była bezskuteczna.

Art. 533 KC daje uprawnienie dla osoby trzeciej.  Przepis określa, że osoba trzecia ma prawo bycia zwolnionym z zapłaty zadośćuczynienia w stosunku do pokrzywdzonego przez dłużnika wierzyciela. Warunkiem takiego zwolnienia jest dokonanie przez osobę trzecią zaspokojenia wierzyciela albo wskazanie temu wierzycielowi mienie dłużnika, którym może się zaspokoić.

Art. 534 KC określa natomiast termin przedawnienia uznania czynności prawnej za bezskuteczną, dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli. Termin wynosi 5 lat od daty dokonania czynności prawnej⁵.

Przesłanki, uwagi i przykłady do actio Pauliana

Zbierając wszystko w całość, głównymi przesłankami zastosowania Skargi Pauliańskiej są przede wszystkim:

– wystąpienie realnej, zaskarżalnej wierzytelności pieniężnej,

– zrealizowanie przez dłużnika czynności prawnej z osobą trzecią na niekorzyść wierzyciela,

– uzyskanie korzyści majątkowej przez tą inną osobę,

– świadome i celowe zachowanie dłużnika w zakresie pokrzywdzenia wierzyciela,

– świadomość tej osoby trzeciej na tą czynność⁶.

Przy Skardze Pauliańskiej należy szczególnie podkreślić, że w prawie w Polsce, tą instytucją chroniona jest jedynie wierzytelność pieniężna, zgodnie z art. 527 § 2 KC. Poprzez tą instytucję, można podważyć wyłącznie czynność prawną, która się wydarzyła i która ma wysoki stopień ważności. Jeżeli ta czynność była pozorna – wówczas należy stwierdzić jej nieważność, a nie jej obalenie poprzez Skargę Pauliańską⁷.

Przykładem zastosowania Skargi Pauliańskiej w praktyce jest chwila, gdy dłużnik dokonuje sprzedaży kawałka nieruchomości wobec osoby trzeciej (np. przyjacielowi) za cenę nominalną na chwilę przed ogłoszeniem przez dłużnika niewypłacalności. Wówczas wierzyciel ma prawo do złożenia powództwa w ramach Skargi Pauliańskiej, której celem będzie odzyskanie tej sprzedanej części nieruchomości, wskazując, że sprzedaż nastąpiła, przy jednoczesnym nie spłaceniu długów przez dłużnika⁸.  

Przykłady można znaleźć również w orzeczeniach Sądu Najwyższego:

– uchwała SN-Izba Cywilna z dnia 17 czerwca 2010 r., sygn. akt III CZP 41/10: doszło do porozumienia się między dłużnikiem, a pozostałymi uczestnikami postępowania co do podziału majątku wspólnego, działu spadku oraz zniesienia współwłasności. Obejmowało to jedynie przypadek, kiedy przedmioty majątkowe, objęte podziałem, zostały nabyte przez osoby – uczestników postępowania – które jednocześnie nie były dłużnikami.

– wyrok SN z dnia 25 maja 2017 r., sygn. akt II CSK 567/16. Doszło wówczas do zawarcia umowy  o podział majątku wspólnego małżonków. Dotyczyło to w szczególności dokonanie podziału majątku małżonków, przy czym dłużnik przekazał małżonkowi wartościowe oraz dość prosto do zbycia składniki majątku wspólnego, pozostawiając sobie mienie faktycznie niezbywalne⁹. 

Jeszcze jeden przykład Skargi Pauliańskiej można znaleźć w wyroku Sądu Rejonowego w Piszu z dnia 21 maja 2021 r., sygn. akt I C 503/20. Wówczas Sąd w wyroku uznał za bezskuteczną czynność prawną, polegającą na tym, że dłużnik, poprzez umowę darowizny z dnia 17 maja 2019 r., przeniósł na rzecz swojej wnuczki prawo własności lokalu mieszkalnego. Uznanie za bezskuteczne nastąpiło, pomimo zawarcia umowy darowizny przed notariuszem, prowadzącym Kancelarię Notarialną. W momencie zawierania umowy darowizny, ten dłużnik posiadał wymagalne zobowiązania w stosunku do sześciu wierzycieli. Jego zadłużenie sięgało niemal 1 miliona złotych. Przeniesienie prawa własności lokalu na wnuczkę nastąpiło równolegle, kiedy toczyły się postępowania sądowe oraz egzekucyjne. Sąd wówczas przychylił się do strony wierzycieli, wskazując, że adekwatne do tej sprawy, będą stosowane przepisy Kodeksu cywilnego o ochronie wierzyciela przy niewypłacalności dłużnika. Tutaj szczególnie ma zastosowanie art. 527 KC (§1 – uznanie umowy darowizny za bezskuteczną przez wierzycieli w trakcie trwającego postępowania; §2 – aspekt niewypłacalności dłużnika albo niewypłacalności w wyższym stopniu przed dokonaną czynnością [tu: wystąpił drugi czynnik – dług o wysokości prawie 1 mln zł przed umową darowizny]; §3 – umowa została zawiązana z osobą najbliższą – wnuczką – a więc jest domniemanie świadomości wnuczki o działanie dłużnika [dziadka] z pokrzywdzeniem wierzycieli). Zastosowanie ma tu również art. 528 KC (ponieważ dostała ten lokal bezpłatnie – w wyniku darowizny). A zatem, nawet w sytuacji braku świadomości osoby trzeciej, wierzyciele nadal mogli żądać bezskuteczności zawartej umowy darowizny. Natomiast nie była konieczność weryfikacji czy wnuczka wiedziała lub nie, iż jej dziadek (dłużnik) działał na szkodę wierzycieli. Sąd również wskazał na przepis art. 533 KC, gdzie wnuczka dłużnika próbowała wskazać mienie jej dziadka, które to miało zaspokoić roszczenie wierzyciela.

Sąd w tych okolicznościach nie miał wątpliwości, że – poprzez umowę darowizny – doszło do świadomej próby działania dłużnika na rzecz pokrzywdzenia wierzycieli (zgodnie z art. 529 KC)¹⁰. 

Przypisy

1. Skarga pauliańska – co należy o niej wiedzieć?, https://pl.kruk.eu/klienci/poradnik/porady/skarga-paulianska-co-nalezy-o-niej-wiedziec [dostęp: 26.02.2026 r.]
2. Renesans skargi pauliańskiej, https://prnews.pl/renesans-skargi-paulianskiej-87711 [dostęp: 26.02.2026 r.].
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2025, poz. 1508 ze zm.).
4. Ibidem.
5. Ibidem.
6. Skarga pauliańska. Praktyczne narzędzie prawne ochrony wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika, https://www.parp.gov.pl/component/content/article/57058:skarga-paulianska-praktyczne-narzedzie-prawne-ochrony-wierzyciela-w-razie-niewyplacalnosci-dluznika [dostęp: 26.02.2026 r.]
7. Skarga pauliańska – podstawowy instrument ochrony wierzyciela przed niewypłacalnością dłużnika, https://codozasady.pl/p/skarga-paulianska-podstawowy-instrument-ochrony-wierzyciela-przed-niewyplacalnoscia-dluznika [dostęp: 26.02.2026 r.].
8. What is Paulian Action? A Comprehensive Guide to Its Legal Definition, https://legal-resources.uslegalforms.com/p/paulian-action [dostęp: 26.02.2026 r.].
9. Skarga pauliańska. Praktyczne narzędzie (…), op. cit.
10. I C 503/20 – wyrok z uzasadnieniem Sąd Rejonowy w Piszu z 2021-05-21, https://orzeczenia.ms.gov.pl/content/$N/150515350000503_I_C_000503_2020_Uz_2021-05-21_002 [dostęp: 26.02.2026 r.].