Kiedy następuje zatarcie skazania?

30 sty Kiedy następuje zatarcie skazania?

Słusznie podkreśla prof. L. Gardocki, który twierdzi, że nie można przecież „wypominać skazanemu faktu popełnienia przestępstwa w nieskończoność […]”¹. Instytucja zatarcia skazania ma na celu eliminację trwałego charakteru negatywnych następstw skazania (głównie elementu stygmatyzacji) i umożliwienie sprawcy pełnoprawnego funkcjonowania w społeczeństwie. Skazanie za przestępstwo jest rejestrowane w Polsce w Krajowym Rejestrze Karnym, który prowadzony jest przez podległą Ministrowi Sprawiedliwości jednostkę budżetową o nazwie Biuro Informacyjne Rejestru Karnego. Istnieje możliwość usunięcia wpisu o skazaniu danej osoby z rejestru karnego, co następuje, gdy dochodzi do zatarcia skazania².

Z chwilą zatarcia skazanie uważa się je za niebyłe (art. 106 k.k.), a skazany od tej pory uchodzi na podstawie prawa za osobę niekaraną. Tzw. „prawna fikcja niekaralności skazanego” polega więc na uznaniu skazania za niebyłe i na usunięciu wpisu o skazaniu z rejestru skazanych. Wówczas żaden organ nie może powoływać się na poprzednia karalność oskarżonego. Linia orzecznicza sądów jest zgodna co do stanowiska, „Nie można się powoływać na poprzednią karalność oskarżonego, skoro uległa ona zatarciu z mocy samego prawa”³. Kiedy zatem następuje zatarcie skazania, po jakim czasie?

Zatarcie skazania w Kodeksie karnym

W polskim prawie karnym wyróżniamy 2 rodzaje zatarcia skazania:

a) zatarcie skazania na mocy prawa (ipso iure);

b) zatarcie skazania w drodze zarządzenia sądu inicjowanego wnioskiem skazanego.

Pierwsze z nich następuje automatycznie, a więc bez udziału sądu. W wypadku drugiego rodzaju zatarcia skazania następuje ono w drodze zarządzenia sądu, inicjowanego stosownym wnioskiem skazanego. Po jakim czasie następuje zatarcie skazania?

1.Zatarcie skazanego z mocy prawa:

1. Zatarcie skazania na karę dożywotniego pozbawienia wolności;

W razie skazania na karę dożywotniego pozbawienia wolności zatarcie skazania następuje z mocy prawa z upływem 10 lat od darowania kary albo od przedawnienia jej wykonania;

2. Zatarcie skazania na karę pozbawienia wolności; 

W razie skazania na karę pozbawienia wolności zatarcie skazania następuje z mocy prawa z upływem 10 lat od wykonania lub darowania kary albo od przedawnienia jej wykonania. 

3. Zatarcie skazania na karę ograniczenia wolności; 

W razie skazania na karę ograniczenia wolności zatarcie skazania następuje z mocy prawa z upływem 3 lat od wykonania lub darowania kary albo od przedawnienia jej wykonania.

4. Zatarcie skazania na karę grzywny; 

W razie skazania na grzywnę zatarcie skazania następuje z mocy prawa z upływem roku od wykonania lub darowania kary albo od przedawnienia jej wykonania.

5. Zatarcie skazania w razie odstąpienia od wymierzenia kary; 

W razie odstąpienia od wymierzenia kary, zatarcie skazania następuje z mocy prawa z upływem roku od wydania prawomocnego orzeczenia⁴.

2. Zatarcie skazania w drodze sądowego zarządzenia inicjowanego wnioskiem skazanego – jest możliwe po upływie 5 lat i dotyczy jedynie kary pozbawienia wolności nieprzekraczającej 3 lat (zob. art. 107 § 2 k.k.). Określane jest niekiedy mianem sądowego zatarcia skazania lub zatarciem skazania na wniosek (skazanego).  Warunkiem wydania przez sąd zarządzenia zacierającego skazanie na tego rodzaju karę jest przestrzeganie przez skazanego porządku prawnego w okresie tych 5 lat.

Wcześniejsze zatarcie skazania

W myśl art. 107 § 5 k.k., w razie odstąpienia od wymierzenia kary skazanie ulega zatarciu z mocy prawa z upływem roku od wydania prawomocnego orzeczenia. Zatarcie skazania z mocy prawa może również nastąpić, gdy według nowej ustawy przestępstwo objęte wyrokiem nie jest już zachowaniem zabronionym przez ustawę (art. 4 § 4 k.k.) oraz w przypadku, gdy nie zarządzono wykonania kary warunkowo zawieszonej (zatem po tzw. „okresie próby”, stanowi o tym wyraźnie art. 76 § 1 kk⁵).

Kiedy nie następuje zatarcie skazania?

W obecnie obowiązującym polskim prawie karnym nie przyjmuje się zasady, że każde skazanie za przestępstwo może ulec zatarciu. Zgodnie z art. 106 lit. a Kodeksu Karnego „Nie podlega zatarciu skazanie na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonywania za przestępstwo przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, jeżeli pokrzywdzony był małoletnim poniżej lat 15.”. Przepis ten znalazł się w Kodeksie karnym w wyniku jego nowelizacji w 2005 r. i poddawany jest surowej krytyce. W doktrynie podkreśla się szczególnie, zresztą słusznie, że takowe rozwiązanie koliduje ze względami humanitarnymi i jest sprzeczne z celem, jakiemu służy instytucja zatarcia skazania.

W sytuacji, gdy sprawcę skazano na więcej niż jedną karę za przestępstwa niepozostające w zbiegu (a zatem różne, popełnione w pewnym odstępie czasu), dopuszczalne jest tylko jednoczesne zatarcie wszystkich skazań. Z jednoczesnym zatarciem wszystkich skazań mamy do czynienia także wtedy, gdy skazany po rozpoczęciu, lecz przed upływem okresu wymaganego do zatarcia skazania ponownie popełnił przestępstwo⁶.

W wypadku, gdy wobec skazanego na karę orzeczono środek karny przepadek lub środek kompensacyjny (środek, który służy do naprawiania szkód majątkowych oraz niemajątkowych), zatarcie skazania – zgodnie z art. 107 § 6 k.k. – nie może nastąpić przed jego wykonaniem, darowaniem albo przedawnieniem jego wykonania.

Przypisy

1. „Prawo karne”, Warszawa 2008, s. 212;
2. Artykuł 106 Kodeksu karnego oraz artykuł 13 ust. 1 u. Krajowego Rejestru Karnego;
3. Teza z wyr. SN z 27.03.1970 III KR 25/70, OSNKW 1970/10, poz. 121);
4. Artykuł 107. Kodeksu karnego; https://sip.lex.pl/#/act/16798683/444722089?directHit=true&directHitQuery=kk%20107&unitId=107&searchPit=2026-01-29
5. Artykuł 76 § 1 Kodeksu karnego; https://sip.lex.pl/#/act/16798683/444722089?directHit=true&directHitQuery=kk%2076&unitId=76&searchPit=2026-01-29;
6. „Prawo karne. Wykład części ogólnej.” Prof. Łukasza Pohla; Warszawa 2025, wyd. „Wolters Kluwer”, wyd. 5; „Prawo karne materialne. Część ogólna” pod red. Naukowa prof. Marka Mozgwy; Warszawa 2004; wyd. „Wolters Kluwer”, wyd. 6.