31 gru Naruszenie dóbr osobistych – na czym polega, jakie mogą być konsekwencje
Wszelkie dobra osobiste człowieka powinny być chronione w demokratycznym państwie prawa poprzez odpowiednie przepisy, zaś istotą ich ochrony jest bezsporny w doktrynie i orzecznictwie powszechny zakaz ich naruszania. Tę zasadę wyraża art. 24 Kodeksu cywilnego, który wymienia roszczenia (żądania) przysługujące w razie zagrożenia lub właśnie wspomnianego naruszenia określonego ściśle dobra osobistego – przyjęto podział, wedle którego wyróżnia się tzw. „roszczenia niemajątkowe” (roszczenia o zaniechanie i usunięcie skutków naruszenia) oraz „roszczenia majątkowe” (do nich należy zadośćuczynienie pieniężne, naprawienie szkody, czy zapłata pewnej sumy na cel społeczny). Co istotne, naruszenie dóbr osobistych winno być zawsze bezprawne, zaś jego ocena w pełni obiektywna – tzn. nie może bazować wyłącznie na odczuciach subiektywnych jednostki, gdyż prowadziłoby to do nadużyć.
Czym właściwie są „dobra osobiste”?
Dobra osobiste są prawem przynależnym każdemu człowiekowi. Podlegają ochronie i uważane są za bezwzględne – nie można ich nikogo pozbawić, ani się zrzec.
Artykuł 23 kodeksu cywilnego wymienia przykładowy katalog dób osobistych: zdrowie, wolność, cześć, swobodę sumienia, ale również nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnicę korespondencji, nietykalność mieszkania oraz wszelką twórczość naukową, artystyczną, wynalazczą i racjonalizatorską. Jest to tylko przykład. W istocie dobra osobiste traktować należy możliwie szeroko, poszukując ochrony na gruncie postępowania sądowego.
Naruszenie dóbr osobistych na gruncie prawa cywilnego.
Kodeks cywilny wyraźnie stanowi, że każda osoba fizyczna, której dobro osobiste (np. dobre imię, wizerunek, itp.) zostanie naruszone w sposób bezprawny i grożący danemu dobru realnym niebezpieczeństwem, ma prawo w takiej sytuacji żądać aby:
a) osoba, która dopuściła się tegoż naruszenia, podjęła wszelkie niezbędne czynności w celu usunięcia negatywnych skutków powstałych w jego wyniku; Ustawodawca wspomina w art. 24 k.c. o złożeniu „oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie”, aby jak najbardziej zneutralizować negatywne konsekwencje wynikłe z bezprawnych działań osoby trzeciej, która dobro osobiste przeniosła w ten sposób w stan niebezpieczeństwa. Wszelkie czynności „naprawcze” mają pełnić funkcję restytucyjną i rekompensacyjną dla pokrzywdzonego;
lub
b) osoba dopuszczająca się naruszenia zobowiązana była do zapłaty zadośćuczynienia pieniężnego albo zapłaty pewnej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny.
Za naruszenie cudzych dóbr osobistych można ponieść również odpowiedzialność związaną z tzw. czynami niedozwolonymi, zwanymi również „deliktami”. Czyn niedozwolony to taki, który sprzeczny jest z porządkiem prawnym i jest szkodliwy społecznie. Do sytuacji, które prowadzić mogą do naruszenia dóbr osobistych, zaliczyć można rozpowszechnianie nieprawdziwych lub obraźliwych informacji w przestrzeni publicznej (również w Internecie!), zniesławienie, bezpodstawne oskarżenia.
Różnica pomiędzy zadośćuczynieniem a odszkodowaniem za naruszenie dóbr osobistych.
Zarówno zadośćuczynienie, jak i odszkodowanie, przyznawane są przez właściwy sąd tytułem doznanych krzywd za naruszenie określonych dóbr osobistych człowieka przez osobę trzecią.
Różnica pomiędzy zadośćuczynieniem a odszkodowaniem polega na rodzaju rekompensowanej szkody: odszkodowanie pokrywa straty materialne (majątkowe, np. koszty leczenia, utrata klientów z powodu niemożności prowadzenia przedsiębiorstwa przez określony czas), podczas gdy zadośćuczynienie wyrównuje niematerialne krzywdy (ból fizyczny i psychiczny, cierpienie; z reguły szkody te są trudniejsze do wyceny). Nie ma konkurencji pomiędzy odszkodowaniem a zadośćuczynieniem. Poszkodowany może dochodzić obydwu tych świadczeń jednocześnie.
Zadośćuczynienie: Oprócz wcześniej wspomnianego art. 24 k.c. (szczególnie § 1) należy wspomnieć o kluczowym dla pokrzywdzonego art. 448 k.c., z którego treści jasno wynika, iż temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, sąd może:
-przyznać odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub;
-na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia.
Odszkodowanie: Gdy wskutek naruszenia dobra osobistego została wyrządzona szkoda majątkowa, to poszkodowany może żądać jej naprawienia na zasadach ogólnych.
Odszkodowanie to pieniężne wyrównanie uszczerbku w majątku poszkodowanego tzn. przywrócenie stanu sprzed wyrządzenia szkody. Powinno w całości zrekompensować zarówno wyrządzoną szkodę (np. operację plastyczną), jak również następstwa (np. rehabilitację, pobyt w szpitalu, specjalną dietę). Odszkodowanie to również zwrot utraconych korzyści, które poszkodowany by osiągnął, gdyby szkody mu nie wyrządzono (np. taksówkarz, któremu uszkodzono samochód, może dochodzić należności z tytułu niemożności wykonywania pracy).
Pozew o naruszenie dóbr osobistych
W pozwie o naruszenie dóbr osobistych powód musi oznaczyć świadczenie, jakiego się domaga. Musi określić więc, czy ma to być świadczenie pieniężne, czy złożenie oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie.
Przesłankami odpowiedzialności za naruszenie dóbr osobistych są m.in.:
a) fakt istnienia dobra osobistego;
b) naruszenie pewnego dobra oraz;
c) bezprawność działania sprawcy naruszenia.
Bezprawność naruszenia dobra prawnego jest domniemane. Pozwany musi w procesie wykazać brak naruszenia dobra osobistego lub brak bezprawności. Ciężar udowodnienia w procesie spoczywa na powodzie (poszkodowanym).