Pomówienie – co warto wiedzieć?

16 mar Pomówienie – co warto wiedzieć?

Powszechnie za pomówienie uważa się wypowiedź, w której ktoś oskarża kogoś bezpodstawnie. Przyjęte za ogół pomówienie, potocznie nazywane również „oszczerstwem” lub „kłamstwem”,  jest w istocie występkiem, za które grozi odpowiedzialność. Warto również ustalić jak właściwie i  skutecznie przed pomówieniami” można się bronić, zwłaszcza w sytuacji, gdy ktoś poniża Nas w opinii publicznej lub oskarża o pewne działanie, które nie miało swego odzwierciedlenia w rzeczywistości. 

Dobre imię i godność człowieka powinny być zawsze chronione. Konstytucja Rzeczypospolitej w artykule 30 stanowi: „Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela”. Penalizowane są wszelkie zachowania, które godzą w dobre imię człowieka oraz naruszają jego prawo do życia prywatnego.

Na czym polega pomówienie?

Przestępstwo zniesławienia polega na pomówieniu innego podmiotu (indywidualnego lub zbiorowego) o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć go w opinii publicznej lub narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności¹. Przedmiotem ochrony jest tu cześć i godność osoby pomawianej o postępowanie lub właściwości, które są sprzeczne z prawem, z zasadami etyki, w tym zawodowej, oraz np. o brak kompetencji lub zdolności do wykonywania danego zawodu. 

Obrażając lub dyskredytując inny podmiot, możemy dopuścić się czynu zniesławienia, czyli pomówienia innej osoby lub grupy osób, a tym samym upokorzenia jej przed innymi i narażenia na utratę zaufania społecznego. 

Stypizowane w art. 212 k.k, określane jest w literaturze i orzecznictwie jako pomówienie bądź zniesławienie, przy czym w doktrynie wyraźnie uznaje się oba te terminy za synonimy. Wcześniej używanym określeniem była „potwarz”.

Pomówienie (zniesławienie) na gruncie Kodeksu karnego

Artykuł 212 Kodeksu karnego stanowi, że „ Kto pomawia inną osobę, grupę osób, instytucję, osobę prawną lub jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej lub narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności, podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności”². 

Dodatkowo w § 2 rzeczonego artykułu ustawodawca zaostrza karę za przestępstwo zniesławienia, przewidując karę grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku, jeśli sprawca posługuje się przy nim środkami masowego komunikowania się np. Internet. 

Co istotne, za popełnienie przestępstwa z art. 212 k.k. Sąd może również orzec nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego, Polskiego Czerwonego Krzyża albo na inny cel społeczny wskazany przez pokrzywdzonego.

A co jeśli oskarżenie jest prawdziwe?

Zgodnie z art. 213 § 1 k.k., jeżeli zarzut jest prawdziwy, nie stanowi zniesławienia, ale prawdziwość ta musi być udowodniona przez zniesławiającego. Wartość w postaci ochrony czci i godności człowieka pozostawać oczywiście powinna w równowadze z koniecznością ochrony innych wartości, tj. prawa do swobody wypowiedzi, prawa do krytyki oraz możliwości działania różnych organów. 

Prawo do „krytyki” nie może być utożsamiane z prawem do „zniesławiania”, a krytyczne oceny powinny być wyrażane w odpowiedniej formie, zwłaszcza gdy nie są wyrażane w sposób spontaniczny lub w toku szybkiej wymiany słów, a w sposób zaplanowany i przemyślany. Tak bowiem, jak każdy człowiek ma prawo do wolności wyrażania opinii, tak również każdy człowiek ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego, a prawo do wolności wyrażania opinii zasadnie może podlegać ograniczeniom ze względu m.in. na ochronę dobrego imienia i praw innych osób³. 

Zniesławiający może uniknąć kary również wtedy, gdy oskarżenie (art. 213 § 2 k.k.) dotyczy zachowania osoby pełniącej funkcję publiczną lub służy ochronie społecznie uzasadnionego interesu.

Pomówienie w kodeksie cywilnym

Zniesławienie wiąże się nierozerwalnie z odpowiedzialnością karna, lecz  równolegle możliwe jest dochodzenie ochrony dóbr osobistych na podstawie art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego. 

Dla ochrony dobrego imienia możliwe jest żądanie zaniechania, przeprosin, a w określonych przypadkach zadośćuczynienia lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. 

Art. 23 Kodeksu cywilnego stanowi, iż „Dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach.”. 

Osoba, która doznała zniesławienia ma zatem do wyboru dwie równoległe (niewykluczające się) ścieżki do ochrony naruszonych dóbr – karną oraz cywilną. W przypadku przedsiębiorców i podmiotów gospodarczych w praktyce często rozważa się także ochronę renomy i dobrego imienia podmiotu. 

Sprawa o zniesławienie

W sprawie o zniesławienie konieczne jest udowodnienie tego, co nazywa się „dowodem prawdy” i wykazanie, że oskarżenie odpowiadało rzeczywistości. Zniesławienie zawsze jest ścigane z oskarżenia prywatnego, należy wnieść prywatny akt oskarżenia do sądu karnego. 

W sprawach z oskarżenia prywatnego, oprócz możliwości wniesienia oskarżenia prywatnego bezpośrednio do sądu, istnieje również przewidziana w art. 488 k.p.k. opcja przyjęcia wniosku przez Policję. Rozwiązanie takie jest przejawem uproszczenia postępowania prywatnoskargowego i rezygnacji ze zbytecznego formalizmu.
W trybie art. 488 § 1 Policja jest uprawniona do przyjęcia pisemnej lub ustnej skargi pokrzywdzonego w związku z przestępstwem ściganym z oskarżenia prywatnego i przekazania go do właściwego sądu oraz, w razie potrzeby, do zabezpieczenia dowodów⁴.

Przypisy

1. R. A. Stefański (red.), Kodeks karny. Komentarz, wyd. 7, 2025;
2. Artykuł 212 ustawy Kodeks karny; https://sip.legalis.pl/document-full.seam?documentId=mfrxilrsguydonboobqxalrtgaydenzoozsxelrsgaytomy&refSource=ols-citation&ols=kk
3.  wyr. SN z 17.3.2015 r., V KK 301/14 , KZS 2015, Nr 6, poz. 15
4. „Pomówienie (zniesławienie) — co grozi za niesłuszne oskarżenie? Czy można pójść do więzienia za anonimowe pomówienie?”; https://www.profinfo.pl/blog/pomowienie-znieslawienie-co-grozi-za-niesluszne-oskarzenie-czy-mozna-pojsc-do-wiezienia-za-anonimowe-pomowienie/.