Postępowanie dyscyplinarne funkcjonariuszy Służby Więziennej

30 kwi Postępowanie dyscyplinarne funkcjonariuszy Służby Więziennej

Pojęcie Służby Więziennej i zadania formacji

Definicja prawna Służby Więziennej znajduje się w art. 1 ustawy z dnia 9 kwietnia 2010 r. o Służbie Więziennej (dalej: Ustawa). Art. 1 Ustawy stanowi, że:

Art. 1 Służba Więzienna jest umundurowaną i uzbrojoną formacją apolityczną podległą Ministrowi Sprawiedliwości, posiadającą własną strukturę organizacyjną¹.

Służba Więzienna realizuje zadania na podstawie zasad, określonych w ustawie Kodeks karny wykonawczy (dalej: KKW). Do zadań tych m.in. należy:

• wykonywanie tymczasowego aresztowania,
• stosowanie środków przymusu, skutkujących pozbawieniem wolności,
• prowadzenie oddziaływań penitencjarnych i resocjalizacyjnych wobec osób skazanych na karę pozbawienia wolności,
• humanitarne traktowanie osób pozbawionych wolności,
• ochrona społeczeństwa przed przestępcami lub przestępcami skarbowymi².

Nazwa Służba Więzienna występuje pod skrótem SW. Zarówno nazwa, skrót, jak i znak graficzny, przysługuje wyłącznie tej formacji, na co wskazuje art. 3 ust. 1 Ustawy³.

Służba Więzienna jako jedna z instytucji bezpieczeństwa państwa – pomimo licznych przekształceń prawnych od 1989 r. – wypełnia powierzone jej zadania głównie w jednostkach penitencjarnych (zakładach karnych). Zdarza się jednak, że formacja ta musi realizować zadania w środowisku otwartym i przy większej współpracy z podmiotami zewnętrznymi. Zarówno ustawa o Służbie Więziennej, jak i Kodeks karny wykonawczy, stanowią trzon funkcjonowania formacji w RP⁴.

Potwierdzeniem ważności KKW jest np. art. 208 § 1 i 2. Paragrafy te stanowią, że areszty śledcze podlegają Ministrowi Sprawiedliwości (§ 1), tak jak Służba Więzienna oraz tymczasowe aresztowanie wykonuje się w aresztach śledczych (§ 2), a wykonywanie tymczasowego aresztowania spoczywa na tej formacji⁵.

Odpowiedzialność dyscyplinarna funkcjonariuszy SW – regulacja prawna

Odpowiedzialność dyscyplinarna funkcjonariuszy Służby Więziennej została uregulowana w rozdziale 21 (art. 230-264) Ustawy.

Funkcjonariusz SW odpowiada – tak jak w innych służbach mundurowych – za popełnione przewinienia dyscyplinarne. Przewinieniami mogą być: naruszenie dyscypliny służbowej albo czyny sprzeczne ze złożonym ślubowaniem, w myśl art. 230 ust. 1 Ustawy. W przypadku takich naruszeń jak: naruszenie dobrego imienia służby, przekroczenie uprawnień albo niewykonanie obowiązków, wynikających z przepisów prawa lub poleceń przełożonych, będą one rozpatrywane w kategoriach umyślności lub nieumyślności, w myśl art. 230 ust. 2 Ustawy. Katalog otwarty naruszeń dyscypliny służbowej, można znaleźć w ust. 3 tego przepisu.

Art. 232 Ustawy wskazuje zamknięty katalog kar dyscyplinarnych wobec funkcjonariuszy SW. Tymi karami są:

Art. 232 Karami dyscyplinarnymi są:

1. nagana;
2. ostrzeżenie o niepełnej przydatności na zajmowanym stanowisku służbowym;
3. ostrzeżenie o niepełnej przydatności do służby w Służbie Więziennej;
4. wyznaczenie na niższe stanowisko służbowe;
5. obniżenie stopnia;
6. wyznaczenie na niższe stanowisko służbowe wraz z obniżeniem stopnia;
7. wydalenie ze służby⁶.

Postępowanie dyscyplinarne I instancji – Ustawa o Służbie Więziennej

Zgodnie z art. 240 ust. 1 Ustawy, przełożony dyscyplinarny może wszcząć postępowanie dyscyplinarne: z własnej inicjatywy, na wniosek bezpośrednio przełożonego funkcjonariusza, na polecenie wyższego przełożonego, na żądanie sądu lub prokuratora albo wskutek wniesienia sprzeciwu. Może je również wszcząć na wniosek innego, zainteresowanego organu, instytucji lub pokrzywdzonego.

Przełożony dyscyplinarny, który wszczyna postępowanie dyscyplinarne, na końcu postępowania wydaje orzeczenie. Art. 242 ust. 1 uprawnia przełożonego dyscyplinarnego do wydania orzeczenia bez wszczęcia i prowadzenia postępowania, jeżeli okoliczności popełnionego czynu oraz wina funkcjonariusza nie budzą wątpliwości. Sam proces dyscyplinarny oraz czynności wyjaśniające, prowadzi rzecznik dyscyplinarny, w myśl art. 243 ust. 1 Ustawy.

Zgodnie z art. 247 ust. 1, rzecznik dyscyplinarny zbiera materiał dowodowy i podejmuje czynności niezbędne do wyjaśnienia sprawy, a w szczególności może: przesłuchać świadków, obwinionego, przyjąć od obwinionego wyjaśnienia, przeprowadzać konfrontacje, oględziny i okazania.

Zgodnie z art. 250 ust. 1 Ustawy, czynności dowodowe w postępowaniu, kończą się w terminie miesiąca od dnia wszczęcia postępowania. Wyjątkiem jest tutaj wyższy przełożony dyscyplinarny, który może przedłużyć ten termin do 3 miesięcy, w drodze postanowienia.

Art. 252 ust. 1 wskazuje, jakie orzeczenie może wydać przełożony dyscyplinarny, na podstawie materiałów dowodowych, przy końcu postępowania. Może on wydać orzeczenie o:

• uniewinnieniu, jeżeli przeprowadzone postępowanie nie potwierdziło zarzutów stawianych obwinionemu,
• uznaniu winnym popełnienia czynu, za który obwiniony ponosi odpowiedzialność dyscyplinarną, i o wymierzeniu kary dyscyplinarnej,
• uznaniu winnym popełnienia czynu, za który obwiniony ponosi odpowiedzialność dyscyplinarną, i o odstąpieniu od wymierzenia kary dyscyplinarnej,
• umorzeniu postępowania⁷.

Postępowanie dyscyplinarne II instancji – Ustawa o Służbie Więziennej

Art. 253 ust. 1 i 2 wskazują, że postępowanie dyscyplinarne jest dwuinstancyjne. Zatem od orzeczenia wydanego w I instancji, obwinionemu przysługuje odwołanie do organu II instancji, w ciągu 14 dni od doręczenia orzeczenia. Organem II instancji jest wówczas wyższy przełożony dyscyplinarny. Odwołanie obwiniony składa za pośrednictwem przełożonego dyscyplinarnego, który wydał orzeczenie w I instancji.

Art. 254 ust. 1 Ustawy podaje, że organ w postępowaniu odwoławczym, rozpoznaje sprawy na podstawie ustalonego stanu faktycznego przez organ niższej instancji. Jeżeli okazałoby się to potrzebne, dla prawidłowego toku postępowania, wyższy przełożony dyscyplinarny może uzupełnić materiał dowodowy. W celu uzupełnienia materiału dowodowego, organ zleca rzecznikowi dyscyplinarnemu wykonanie czynności dowodowych.

Art. 257 wskazuje na moment uprawomocnienia się orzeczenia lub postanowienia dyscyplinarnego. Tym momentem jest:

• upływ terminu do wniesienia odwołania, wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy lub zażalenia, jeżeli go nie wniesiono;
• dzień wydania orzeczenia lub postanowienia dyscyplinarnego przez organ odwoławczy.

Zgodnie z art. 260, może nastąpić zatarcie kary dyscyplinarnej, ale okres, jaki musi upłynąć do jego pełnego zatarcia, uzależnione jest od wydanej kary dyscyplinarnej.

Zgodnie z art. 263 Ustawy, obwinionemu funkcjonariuszowi, od orzeczenia i postanowienia dyscyplinarnego, kończących postępowanie dyscyplinarne, przysługuje prawo do wniesienia skargi do sądu administracyjnego.

Art. 264 Ustawy wskazuje, że Minister Sprawiedliwości, w drodze rozporządzenia, ustala m.in. obieg dokumentów w trakcie takiego postępowania albo wzory dokumentów, sporządzanych w postępowaniu dyscyplinarnym⁸.

Rola obrońcy w postępowaniu dyscyplinarnym funkcjonariusza SW

W art. 248 ust. 1 Ustawy został wymieniony katalog uprawnień obwinionego w toku postępowania dyscyplinarnego. Jednym z tych uprawnień jest prawo do ustanowienia obrońcy (art. 248 ust. 1 pkt 4 Ustawy). Obrońcą dla funkcjonariusza SW może być adwokat, radca prawny, ale i również inny funkcjonariusz SW, wskazany przez obwinionego, a który zgodzi się go reprezentować w trakcie obu postępowań dyscyplinarnych.

Ustanowiony obrońca działa – za pośrednictwem pełnomocnictwa od obwinionego – w całym postępowaniu dyscyplinarnym, w tym także w czynnościach po uprawomocnieniu się orzeczenia. Ewentualna zmiana zakresu pełnomocnictwa musi być niezwłocznie przekazana przez obwinionego do obrońcy oraz rzecznika dyscyplinarnego (art. 248 ust. 3). Mimo ustanowienia obrońcy przez obwinionego, nie wyłącza jego samego z osobistego działania w trakcie postępowania (art. 248 ust. 5).

Obrońcy nie wolno podejmować czynności na niekorzyść obwinionego. Ma natomiast prawo do rezygnacji z reprezentacji w trakcie postępowania, ale musi poinformować obwinionego oraz rzecznika dyscyplinarnego. Wówczas – przez okres 14 dni, do wyznaczenia nowego obrońcy – dalej ma obowiązek wykonywania niezbędnych czynności (art. 248 ust. 4).

Orzeczenia, postanowienia dyscyplinarne lub inne pisma, które będą wydawane w toku postępowania dyscyplinarnego, doręczane są zarówno obwinionemu funkcjonariuszowi jak i obrońcy. Terminy na złożenie odwołania lub zażalenia przez obwinionego lub obrońcę, jeżeli pismo zostało im doręczone w różnym czasie, liczy się każdemu z osobna od chwili doręczenia⁹.

Postępowanie dyscyplinarne funkcjonariuszy SW – orzecznictwo

Przykładowym orzeczeniem na postępowanie dyscyplinarne funkcjonariuszy SW jest wyrok Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 25 maja 2021 r., sygn. akt VIII P 33/20. Funkcjonariusz SW – poprzez wniesienie powództwa do Sądu – żądał zmiany niekorzystnego dla siebie orzeczenia, wydanego w dwóch instancjach postępowania dyscyplinarnego. Sąd ostatecznie stwierdził, że powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie.

Obwiniony funkcjonariusz SW został przyjęty do służby w Areszcie Śledczym w P. z dniem 1.05.2013 r. Dzień później podpisał oświadczenie o zapoznaniu się z obowiązującymi przepisami i ich przestrzeganiem, w tym przestrzegania przepisów o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi. Złożył on również ślubowanie na m.in. przestrzeganie zasad etyki zawodowej. W dniu 2.07.2019 r. doszło do zdarzenia, w wyniku którego funkcjonariusz SW wypadł przez okno, które chciał zamknąć. Okazało się, że był pod wpływem alkoholu – stężenie we krwi wynosiło ponad 2 promile. Będąc w ośrodku szkoleniowym oraz będąc skoszarowany, wiedząc, że na terenie ośrodka jest zakaz spożycia alkoholu, funkcjonariusz SW wniósł zakazany alkohol i spożył go w godzinach wieczornych i nocnych. W skutek zdarzenia, w piśmie z dnia 4.07.2019 r. do Dyrektorów Okręgowych SW, obwiniony został usunięty ze skoszarowanego szkolenia specjalistycznego w Kaliszu¹⁰.

Tego samego dnia – tj. 4.07.2019 r. – wszczęto postępowania dyscyplinarne (I instancji) wobec obwinionego funkcjonariusza. Z powodu zwolnienia lekarskiego, przedłożonego przez funkcjonariusza SW, w dniu 19.07.2019 r. postępowanie zawieszono. W piśmie z 4.06.2020 r., obwiniony funkcjonariusz SW chciał dobrowolnie poddać się karze, ale organ I instancji nie wyraził na to zgody. Na nowo podjęto postępowanie dyscyplinarne 15.06.2020 r. Obwiniony przyznał się do zarzucanego mu czynu. Na podstawie materiału dowodowego, organ I instancji – Dyrektor Aresztu Śledczego w P. – w orzeczeniu o ukaraniu z dnia 14 lipca 2020 r., uznał funkcjonariusza SW winnym przewinienia dyscyplinarnego i wymierzył mu karę dyscyplinarną Była to kara najsurowsza z możliwych, czyli wydalenie ze służby, zgodnie z art. 232 pkt 7 Ustawy. Wydając tę karę dyscyplinarną, organ wskazał, że obwiniony nie dopełnił obowiązków w zakresie postępowania zgodnie ze ślubowaniem ani nie przestrzegał przepisów ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi.

Winny funkcjonariusz SW wniósł odwołanie do organu II instancji. Zarzucił on w odwołaniu m.in. błąd w ustaleniach faktycznych, który miał polegać na dowolnej, a nie swobodnej ocenie zgromadzonego materiału dowodowego. W jego ocenie pominięto m.in. jego powrót do służby po wypadku. W postępowaniu odwoławczym, organ II instancji – Dyrektor Okręgowy Służby Więziennej w Ł. – wydał orzeczenie z dnia 16 września 2020 r. Rozpoznając odwołanie, orzekł o utrzymaniu w mocy zaskarżonego orzeczenia. Tego samego dnia, rozkazem personalnym, uznano wygaśnięcie stosunku służbowego funkcjonariusza SW, na podstawie art. 97 ust. 1 pkt 2 Ustawy.

Odsunięty z zawodu funkcjonariusz SW (Powód) złożył do Sądu Okręgowego w Łodzi pozew z dnia 28 września 2020 r. W piśmie tym, jako Pozwanego, wskazał Skarb Państwa – Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w Ł. Głównym zarzutem odsuniętego funkcjonariusza było to, że w trakcie postępowań dyscyplinarnych, nie uwzględniono aspektu jego dotychczasowej, nienagannej służby.

Sąd uznał, że powództwo nie zasługuje na uwzględnienie. Podtrzymał zarzuty z postępowań dyscyplinarnych odnośnie złamania przez niego ślubowania, które obiecywał przestrzegać oraz dopuścił się złamania przepisu ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi. Sąd, podobnie jak organy w postępowaniach dyscyplinarnych, podtrzymał aspekt nie zachowania zasad etyki zawodu. Zgodnie z § 5 regulaminu nr 1/2010 Dyrektora Generalnego SW z dnia 18 października 2010 r. w sprawie etyki zawodowej funkcjonariuszy i pracowników SW, pozwany funkcjonariusz, zarówno podczas służby, jak i poza nią, powinien zachowywać się praworządnie, dbać o społeczny wizerunek SW czy budować zaufanie do SW. W ocenie Sądu, wydalenie funkcjonariusza SW ze służby, było karą najbardziej odpowiednią. Pomimo tego, że w istocie funkcjonariusz pozyskał pozytywną opinię służbową i do chwili zdarzenia miał nienaganny przebieg służby, to jednak stopień naruszenia przepisów prawa był znaczny. Funkcjonariusz wiedział, że regulamin zabrania mu spożywania alkoholu na terenie ośrodka, a mimo to – zdecydował się go wnieść i spożyć. Argumentacja Powoda, że inni pracownicy również pili alkohol, w ocenie Sądu, nie miały żadnego wpływu na rozstrzygnięcie w tej, konkretnej sprawie.

Dlatego też Sąd uznał, że odsunięty funkcjonariusz SW nie daje rękojmi prawidłowego pełnienia służby i nie ma znaczenia fakt jego poprzednia, nienaganna służba. Zarzuty Powoda w piśmie procesowym, Sąd uznał za nieuzasadnioną polemikę z treścią zaskarżonego orzeczenia. Kosztami procesu obciążył winnego funkcjonariusza SW, na podstawie art. 98 KPC w związku z § 9 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych z dnia 22 października 2015 r.¹¹

1 Ustawa z dnia 9 kwietnia 2010 r. o Służbie Więziennej (Dz. U. z 2025 r., poz. 1823 ze zm.).

2 Służba Więzienna, https://www.infor.pl/prawo/encyklopedia-prawa/s/272586,Sluzba-Wiezienna.html [dostęp: 22.04.2026 r.].

3 Art. 3 – [Wyłączność na stosowanie nazwy, skrótu i znaku graficznego Służby Więziennej] – Służba Więzienna, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/sluzba-wiezienna-17618199/art-3 [dostęp: 22.04.2026 r.].

4 M. Lewandowski, Zadania Służby Więziennej na rzecz bezpieczeństwa państwa – kierunki zmian, Płock 2019, s. 117 i 121.

5 Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. z 2025 r., poz. 1423 ze zm.).

6 Ustawa z dnia 9 kwietnia 2010 r. o Służbie Więziennej, op. cit.

7 Ibidem.

8 Ibidem.

9 Ibidem.

10 VIII P 33/20 – uzasadnienie Sąd Okręgowy w Łodzi z 2021-05-25, https://orzeczenia.ms.gov.pl/content/$N/152510000004021_VIII_P_000033_2020_Uz_2021-05-25_001 [dostęp: 22.04.2026 r.].

11 Ibidem.