Recydywa w prawie karnym – co warto wiedzieć?

23 sty Recydywa w prawie karnym – co warto wiedzieć?

Recydywa stanowi jedną z okoliczności wpływających na nadzwyczajne obostrzenie kary, a w doktrynie prawa karnego często postrzega się ją jako jeden z najtrudniejszych problemów polityki karnej. Recydywa ogólna jest to ponowne popełnienie jakiegokolwiek przestępstwa przez osobę już karaną i skazaną prawomocnym wyrokiem (brak prawomocnego wyroku wyklucza zaistnienie recydywy). W przypadku wymierzania kary z uwzględnieniem recydywy ogólnej sąd bierze pod uwagę ten fakt, jednakże orzeka karę w normalnym wymiarze przewidzianym w kodeksie dla danego rodzaju przestępstwa¹ (w przypadku recydywy specjalnej sąd może wymierzyć karę w wysokości do górnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę, o czym będzie jeszcze mowa w poniższym artykule). 

Recydywistą jest osoba dorosła skazana za:

• przestępstwo umyślne na karę pozbawienia wolności lub;
•  zastępczą karę pozbawienia wolności lub;
•  ukarana za wykroczenia umyślne karą aresztu lub;
•  zastępczą karą aresztu, która uprzednio odbywała już takie kary lub;
•  karę aresztu wojskowego za umyślne przestępstwa lub wykroczenia².

Powrotowi do przestępstwa mogą sprzyjać m.in. czynniki osobowe sprawcy, wadliwie wykonywana orzeczona kara, czy brak pomocy postpenitencjarnej. Recydywistą jest osoba, której w związku z wielokrotnym powrotem do przestępstwa, przypisuje się negatywną prognozę kryminologiczną. 

Mianem „recydywy” nazywa się powrót jednokrotny lub wielokrotny sprawcy do przestępstwa, przy czym wyróżnia się recydywę: kryminologiczną (powrót sprawcy do przestępstwa, niezależnie od tego czy został za nie skazany), recydywę w znaczeniu jurydycznym (wyznaczaną przez kryteria ustawowe, np. uprzednie skazanie) lub penitencjarną (występującą, gdy sprawca ponownie odbywa karę pozbawienia wolności).

Recydywa w Kodeksie karnym

Kodeks karny przewiduje trzy formy powrotności do przestępstwa (recydywy):

− recydywę ogólną;

− recydywę specjalną;

− recydywę specjalną wielokrotną.

Należy podkreślić, że recydywa ogólna to taka, która zachodzi wówczas, gdy nie zostaną spełnione przesłanki z art. 64 § 1 k.k³. Dobrze więc przytoczyć w tym miejscu wspomniany przepis:

Art.  64. [Recydywa szczególna podstawowa i wielokrotna]

§  1. Jeżeli sprawca skazany za przestępstwo umyślne na karę pozbawienia wolności popełnia w ciągu 5 lat po odbyciu co najmniej 6 miesięcy kary umyślne przestępstwo podobne do przestępstwa, za które był już skazany, sąd wymierza karę przewidzianą za przypisane przestępstwo w wysokości powyżej dolnej granicy ustawowego zagrożenia, a może ją wymierzyć w wysokości do górnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę.

§  2.  Jeżeli sprawca uprzednio skazany w warunkach określonych w § 1 lub art. 64a, który odbył łącznie co najmniej rok kary pozbawienia wolności i w ciągu 5 lat po odbyciu w całości lub części ostatniej kary popełnia ponownie umyślne przestępstwo przeciwko życiu lub zdrowiu, przestępstwo zgwałcenia, rozboju, kradzieży z włamaniem lub inne przestępstwo przeciwko mieniu popełnione z użyciem przemocy lub groźbą jej użycia, sąd wymierza karę pozbawienia wolności przewidzianą za przypisane przestępstwo w wysokości od dolnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę do górnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę.

§  3.  Przewidziane w § 1 lub 2 podwyższenie górnego ustawowego zagrożenia nie dotyczy zbrodni.

Recydywa specjalna i jej rodzaje

Ustawodawca w przepisie art. 64 k.k. odnosi się do dwóch z tzw. „recydyw specjalnych”, wyróżnia: recydywę specjalną podstawową (§ 1) oraz recydywę wielokrotną – multirecydywę (§ 2), inaczej nazywaną recydywą szczególną wielokrotną (multicentryczną)⁴. Przepisy dot. recydywy specjalnej wielokrotnej mają zastosowanie do osób skazanych, które poprzednią karę pozbawienia wolności odbywały już w warunkach recydywy, to oznacza, że co najmniej dwa razy odbywały taką karę. Taka forma powrotności do przestępstwa dotyczy najcięższych przestępstw przeciwko życiu i mieniu.

Recydywa w polskim prawie karnym, tło historyczne

Znaczne rozmiary „recydywy” w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX. wieku przyczyniły się do zasadniczej zmiany w jej ustawowej regulacji. Co istotne, wprowadzone przepisami Kodeksu z 1969 r. zaostrzenie kary wobec recydywistów nie wpłynęło korzystnie na zmniejszenie zjawiska powrotu do przestępstwa osób wcześniej skazanych⁵. Nowy model recydywy, obecnie obowiązujący, cechuje się tym, iż nie przewiduje on nadzwyczajnych obostrzeń dolnej granicy sankcji, zniesiono w nim zakaz stosunkowego zawieszenia wykonywania kary oraz zrezygnowano ze środków zabezpieczających wobec recydywistów. W polskim prawie karnym przyjęto zatem dosyć liberalny model recydywy.

Recydywa w Polsce

Według statystyk Głównego Urzędu Statystycznego, w raporcie pt. „Osadzeni w zakładach karnych i aresztach śledczych” ustalono, że ogólna liczba skazanych w Polsce na przestrzeni lat 2010-2024 wyniosła 996579, z czego liczba recydywistów w tym gronie wyniosła aż 553785. Oznacza to, że w przybliżeniu 55% osadzonych w zakładach karnych i aresztach w tym okresie, skazanych prawomocnych wyrokiem, należy kwalifikować jako recydywę⁶. Prowadzi to do smutnej konkluzji, iż powrót do przestępstwa w przypadku raz skazanych jest częstym zjawiskiem, zaś resocjalizacja w zakładach karnych nie przynosi oczekiwanych rezultatów. Należałoby większą uwagę poświęcić profilaktyce i pomocy postpenitencjarnej uprzednio dla osób uprzednio skazanych, którym być może trudno odnaleźć się w nowej rzeczywistości po odbyciu kary pozbawienia wolności.

Przypisy

1. Publikacja Ministerstwa Sprawiedliwości „Powrotność do przestępstwa w latach 2009 – 2015” opracowana przez Wydział Statystycznej Informacji Zarządczej, Warszawa maj 2017; https://www.google.pl/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://isws.ms.gov.pl/pl/baza-statystyczna/publikacje/download,3502,14.html&ved=2ahUKEwifvZCBhp-SAxVFIxAIHV44FFEQFnoECB0QAQ&usg=AOvVaw1pp2fuVE2_0guH-IK2j7sC
2. „Osadzeni w zakładach karnych i aresztach śledczych”; Zestawy danych z systemów informacyjnych Ministerstwa Sprawiedliwości; wyniki badań – Główny Urząd Statystyczny z lat 2010-2024, stan prawny z dnia 31.12.2024 r.;  dane z: https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/wymiar-sprawiedliwosci/wymiar-sprawiedliwosci/osadzeni-w-zakladach-karnych-i-aresztach-sledczych,2,1.html
3.  Art. 64 Kodeksu karnego; https://sip.lex.pl/#/act/16798683/444640822/kodeks-karny?keyword=recydywa%20a%20zatarcie%20skazania&searchPit=2026-01-22&unitId=passage_203286
4. Art. 64 Kodeksu karnego; https://sip.lex.pl/#/act/16798683/444640822/kodeks-karny?keyword=recydywa%20a%20zatarcie%20skazania&searchPit=2026-01-22&unitId=passage_203286
5. Prawo karne materialne. Część ogólna i szczególna” pod red. Marka Bojarskiego, Jacka Giezka, Zofii Sienkiewicz, wyd. 8.; Warszawa 2020 r.
6. „Osadzeni w zakładach karnych i aresztach śledczych”; Zestawy danych z systemów informacyjnych Ministerstwa Sprawiedliwości; wyniki badań – Główny Urząd Statystyczny z lat 2010-2024, stan prawny z dnia 31.12.2024 r.;  dane z: https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/wymiar-sprawiedliwosci/wymiar-sprawiedliwosci/osadzeni-w-zakladach-karnych-i-aresztach-sledczych,2,1.html